Trong quan hệ giữa người bệnh và nhân viên y tế ở Việt Nam, vẫn còn một thói quen cũ: người bệnh ngại hỏi, gật đầu cho xong, rồi về nhà không hiểu mình bị gì. Thói quen đó không giúp ai cả.
Người bệnh có quyền được biết và được giải thích. Bài này nói về cách thực hiện quyền đó một cách thực tế.
Bạn có quyền được biết những gì
- Tình trạng sức khoẻ và chẩn đoán của mình.
- Phương pháp điều trị được đề xuất và vì sao.
- Các phương án khác nếu có.
- Rủi ro và lợi ích của mỗi phương án.
- Chi phí dự kiến.
- Kết quả xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh của mình.
- Tên và chức danh của người khám cho mình.
- Dự kiến diễn biến nếu điều trị hoặc không điều trị.
Cách hỏi để nhận được câu trả lời rõ
Hỏi mở thường hiệu quả hơn hỏi có hay không:
- "Bác sĩ giải thích giúp em tình trạng này là thế nào ạ?"
- "Vì sao bác sĩ chọn cách này ạ?"
- "Có cách nào khác không ạ, khác nhau ở điểm gì?"
- "Nếu em chưa làm ngay thì sao ạ?"
- "Rủi ro của cách này là gì ạ?"
Kỹ thuật nhắc lại
Đây là cách hiệu quả nhất để xác nhận bạn đã hiểu đúng: nhắc lại bằng lời của chính mình.
"Em nhắc lại xem có đúng không: em bị viêm dạ dày, uống thuốc này hai lần một ngày trước ăn, trong hai tuần, kiêng rượu bia và đồ cay, nếu đau tăng hoặc nôn ra máu thì quay lại ngay?"
Nếu có chỗ hiểu sai, bác sĩ sẽ sửa ngay tại đó.
Đừng gật đầu khi chưa hiểu
Gật đầu cho xong là nguyên nhân của rất nhiều sai sót: uống thuốc sai cách, bỏ tái khám, bỏ qua dấu hiệu nguy hiểm. Một câu hỏi lại mất mười giây.
Vài cách nói dễ dùng:
- "Bác sĩ nói lại giúp em cho dễ hiểu hơn được không ạ?"
- "Em chưa rõ chỗ này lắm..."
- "Từ đó nghĩa là gì ạ?"
Quyền tiếp cận hồ sơ bệnh án
Người bệnh có quyền tiếp cận thông tin trong hồ sơ bệnh án của mình theo quy định. Thủ tục cụ thể do từng cơ sở hướng dẫn — thường liên hệ phòng kế hoạch tổng hợp hoặc bộ phận lưu trữ.
- Hỏi thủ tục cần những giấy tờ gì.
- Thời gian xử lý khoảng bao lâu.
- Có mất phí sao chép không.
Trong thực tế hàng ngày, việc đơn giản hơn là luôn xin và giữ bản sao mọi kết quả, đơn thuốc, giấy ra viện ngay khi có.
Vấn đề giấu bệnh với người bệnh
Đây là tình huống rất phổ biến ở Việt Nam: gia đình xin bác sĩ đừng nói thật với người bệnh, đặc biệt với người cao tuổi hoặc bệnh nặng. Động cơ là thương, nhưng hậu quả thường không như mong muốn.
- Người bệnh thường cảm nhận được có điều gì đó bị giấu, và lo lắng trong im lặng.
- Không biết thật thì khó tuân thủ điều trị.
- Họ mất cơ hội sắp xếp những việc quan trọng của đời mình.
- Quan hệ trong gia đình trở nên căng thẳng vì ai cũng phải diễn.
Thay vì giấu hoàn toàn, hãy trao đổi với bác sĩ về cách nói phù hợp: nói bao nhiêu, nói lúc nào, ai nói. Và hãy hỏi chính người bệnh xem họ muốn biết tới đâu — nhiều người muốn biết hết.
Quyền được tham gia quyết định
Với những lựa chọn có nhiều phương án, bạn có quyền được biết và được tham gia quyết định. Hãy hỏi:
- Có mấy phương án?
- Khác nhau thế nào về hiệu quả, rủi ro, thời gian, chi phí?
- Bác sĩ khuyên phương án nào và vì sao?
- Em có thể suy nghĩ rồi trả lời sau không?
Quyền được biết về người khám cho mình
Bạn có quyền biết tên và chức danh của người đang khám hoặc thực hiện thủ thuật cho mình. Với các can thiệp lớn, hỏi rõ ai sẽ trực tiếp làm là điều hợp lý.
Giữ thông tin của chính mình
- Xin bản sao mọi kết quả xét nghiệm.
- Giữ phim chụp và bản đọc.
- Giữ đơn thuốc, giấy ra viện, tóm tắt bệnh án.
- Chụp ảnh lưu trong điện thoại.
- Xếp theo thứ tự thời gian trong một cặp hồ sơ.
Hồ sơ của bạn là tài sản của bạn — nó theo bạn tới mọi cơ sở y tế về sau.
Khi thời gian khám quá ngắn
Ở nơi quá tải, bác sĩ thực sự không có nhiều thời gian. Cách thích ứng:
- Chuẩn bị câu hỏi trước, hỏi ba câu quan trọng nhất.
- Hỏi gọn, đúng trọng tâm.
- Hỏi điều dưỡng hoặc dược sĩ về cách dùng thuốc.
- Hỏi xem có thể liên hệ ai để hỏi thêm.
- Cân nhắc đặt lịch khám ở khung giờ vắng hơn cho lần sau.
Đi cùng người nhà
Hai người nghe nhớ được nhiều hơn một. Người đi cùng ghi chép, nhắc câu hỏi bạn quên, và giúp bạn nhớ lại sau này. Với người cao tuổi và khi nhận tin quan trọng, điều này gần như cần thiết.
Nói thật để nhận lời khuyên đúng
Quyền được biết đi kèm với trách nhiệm cung cấp thông tin trung thực: thuốc đang dùng, rượu bia thuốc lá, đã khám nơi khác, đã tự mua thuốc uống. Bác sĩ chỉ đưa ra lời khuyên đúng khi có thông tin đúng.
Tóm lại
Bạn có quyền biết mình bị gì, được điều trị thế nào và vì sao. Hãy chuẩn bị câu hỏi trước, nhắc lại bằng lời của mình để xác nhận, đừng gật đầu khi chưa hiểu, và luôn giữ bản sao hồ sơ của chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Người bệnh có quyền biết chẩn đoán của mình không?
Có. Người bệnh có quyền được cung cấp thông tin về tình trạng sức khoẻ, phương pháp điều trị và được giải thích để hiểu. Hãy hỏi trực tiếp nếu bạn thấy chưa được giải thích rõ.
Gia đình có nên giấu bệnh với người bệnh không?
Đây là tình huống nhạy cảm và phổ biến ở Việt Nam. Nhưng người bệnh có quyền được biết về mình, và biết sự thật thường giúp họ tham gia điều trị tốt hơn. Hãy trao đổi với bác sĩ về cách nói phù hợp thay vì giấu hoàn toàn.
Có được xem hồ sơ bệnh án không?
Người bệnh có quyền tiếp cận thông tin trong hồ sơ bệnh án của mình theo quy định. Hãy liên hệ bộ phận lưu trữ hoặc phòng kế hoạch tổng hợp của bệnh viện để biết thủ tục cụ thể.
Bác sĩ nói khó hiểu thì làm sao?
Hãy đề nghị giải thích lại bằng từ đơn giản, và nhắc lại bằng lời của mình để xác nhận đã hiểu đúng. Đây là cách hiệu quả nhất và hoàn toàn bình thường.