Trong danh sách các chuyên khoa, có một nơi mà người Việt ngại tới nhất: khoa tâm thần. Nỗi ngại đó bắt nguồn từ một hiểu lầm lâu đời — rằng chỉ người "điên" mới tới đó.
Thực tế, phần lớn người tới khám là những người đang đi làm, đi học bình thường, gặp vấn đề về giấc ngủ, lo âu hoặc tâm trạng kéo dài. Và phần lớn trong số đó cải thiện được.
Những vấn đề thuộc lĩnh vực này
- Mất ngủ kéo dài.
- Lo âu quá mức, hồi hộp, căng thẳng thường xuyên.
- Buồn chán kéo dài, mất hứng thú với mọi thứ.
- Cơn hoảng sợ đột ngột kèm tim đập nhanh, khó thở.
- Ám ảnh, hành vi lặp lại không kiểm soát được.
- Rối loạn ăn uống.
- Nghiện rượu, chất kích thích.
- Sang chấn sau biến cố lớn.
- Thay đổi tính tình, hành vi bất thường.
- Trầm cảm sau sinh.
Khi nào nên đi khám
- Tình trạng kéo dài nhiều tuần và không tự cải thiện.
- Ảnh hưởng tới giấc ngủ, ăn uống.
- Ảnh hưởng tới công việc, học tập.
- Ảnh hưởng tới quan hệ gia đình, bạn bè.
- Bạn phải dùng rượu hoặc chất khác để chịu đựng.
- Người thân nhận xét rằng bạn đã thay đổi nhiều.
Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy tìm giúp đỡ ngay lập tức — nói với người thân, tới cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi đường dây hỗ trợ. Đây là tình huống không chờ đợi được.
Bác sĩ tâm thần và nhà tâm lý
- Bác sĩ chuyên khoa tâm thần: là bác sĩ y khoa, khám, chẩn đoán và kê đơn thuốc được. Phù hợp khi cần đánh giá y khoa và điều trị bằng thuốc.
- Nhà tâm lý, chuyên viên tâm lý: làm việc bằng các liệu pháp trò chuyện, không kê đơn thuốc. Phù hợp cho tham vấn, trị liệu tâm lý.
Nhiều trường hợp cần phối hợp cả hai: thuốc giúp ổn định, trị liệu giúp giải quyết gốc rễ và xây dựng kỹ năng ứng phó.
Nơi có thể khám
- Khoa tâm thần của bệnh viện đa khoa tỉnh hoặc trung ương.
- Bệnh viện tâm thần chuyên khoa.
- Viện sức khoẻ tâm thần thuộc một số bệnh viện lớn.
- Phòng khám tâm lý, trung tâm tham vấn.
- Phòng tham vấn học đường với học sinh, sinh viên.
- Một số cơ sở có tư vấn từ xa.
Buổi khám đầu tiên diễn ra thế nào
Chủ yếu là trò chuyện. Bác sĩ hoặc chuyên viên sẽ hỏi về:
- Vấn đề bắt đầu từ khi nào, diễn biến ra sao.
- Giấc ngủ, ăn uống, mức năng lượng.
- Công việc, học tập, quan hệ.
- Các sự kiện lớn gần đây.
- Tiền sử bệnh và thuốc đang dùng.
- Tiền sử gia đình.
- Sử dụng rượu, thuốc lá, chất khác.
Có thể có thêm một số bảng hỏi và xét nghiệm để loại trừ nguyên nhân thể chất — vì bệnh tuyến giáp, thiếu máu, thiếu vitamin và một số thuốc đều có thể gây triệu chứng giống trầm cảm hoặc lo âu.
Chuẩn bị gì trước khi đi
- Ghi lại triệu chứng và thời điểm bắt đầu.
- Ghi lại giấc ngủ trong một hai tuần: ngủ lúc nào, dậy lúc nào, có tỉnh giữa đêm không.
- Mang danh sách toàn bộ thuốc và thực phẩm chức năng đang dùng.
- Ghi những gì bạn muốn hỏi.
- Có thể đi cùng một người thân nếu bạn thấy khó nói một mình.
Về thuốc
- Nếu được kê thuốc, hãy hỏi rõ: dùng trong bao lâu, khi nào thấy hiệu quả, tác dụng phụ thường gặp là gì.
- Nhiều loại cần thời gian mới có tác dụng — đừng bỏ sớm vì thấy chưa đỡ.
- Không tự ý ngưng thuốc khi thấy khoẻ; ngưng đột ngột có thể gây vấn đề.
- Không tự tăng giảm liều; mọi thay đổi phải do bác sĩ quyết định.
- Báo ngay nếu có tác dụng phụ khó chịu thay vì tự bỏ.
- Không dùng đơn thuốc của người khác dù triệu chứng có vẻ giống.
Về trị liệu tâm lý
Trị liệu cần thời gian và sự tham gia chủ động của bạn. Vài buổi đầu thường dành cho việc hiểu vấn đề. Nếu sau vài buổi bạn thấy không phù hợp với người đang làm việc cùng, hoàn toàn có thể tìm người khác — sự phù hợp giữa hai bên là yếu tố quan trọng.
Nếu người thân của bạn cần giúp đỡ
- Lắng nghe mà không phán xét. Tránh những câu như "cố lên là được", "nghĩ tích cực đi", "nhiều người còn khổ hơn".
- Đề nghị đi cùng tới buổi khám đầu tiên — bước đầu là bước khó nhất.
- Đừng ép, nhưng cũng đừng bỏ qua.
- Để ý các dấu hiệu nguy hiểm và tìm giúp đỡ ngay nếu có.
- Giữ sức khoẻ tinh thần của chính mình — chăm người đang khó khăn cũng rất mệt.
Về nỗi lo bị kỳ thị
Đây là rào cản lớn nhất và nó có thật. Vài điều đáng cân nhắc:
- Thông tin khám chữa bệnh được bảo mật theo quy định; nếu lo lắng, hãy hỏi thẳng cơ sở y tế về chính sách của họ.
- Bạn có quyền chọn nơi khám xa nơi ở nếu thấy thoải mái hơn.
- Bạn không bắt buộc phải kể với ai ngoài những người bạn muốn.
- Không đi khám không làm vấn đề biến mất — nó chỉ làm việc điều trị khó hơn khi bạn buộc phải đi.
Những việc hỗ trợ song song
- Giữ giờ ngủ đều đặn.
- Vận động thể chất thường xuyên, dù chỉ là đi bộ.
- Hạn chế rượu bia và chất kích thích.
- Giữ kết nối với người thân, bạn bè.
- Giảm thời gian trên mạng xã hội nếu nó làm bạn tệ hơn.
Những việc này hỗ trợ điều trị nhưng không thay thế được nó khi vấn đề đã ở mức cần can thiệp.
Tóm lại
Mất ngủ, lo âu và trầm cảm kéo dài là vấn đề y tế có thể điều trị, không phải chuyện "yếu đuối". Bác sĩ tâm thần khám và kê đơn được, nhà tâm lý làm trị liệu, nhiều trường hợp cần cả hai. Và nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy tìm giúp đỡ ngay hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Bác sĩ tâm thần và nhà tâm lý khác nhau thế nào?
Bác sĩ tâm thần là bác sĩ y khoa, khám và kê đơn thuốc được. Nhà tâm lý làm việc bằng các liệu pháp trò chuyện và không kê đơn. Nhiều trường hợp cần phối hợp cả hai.
Khi nào nên đi khám?
Khi tình trạng kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng tới giấc ngủ, công việc, học tập hoặc quan hệ gia đình. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy tìm giúp đỡ ngay lập tức, không chờ đợi.
Đi khám tâm thần có bị ghi vào hồ sơ ảnh hưởng công việc không?
Thông tin khám chữa bệnh được bảo mật theo quy định. Nếu bạn lo lắng về điều này, hãy hỏi thẳng cơ sở y tế về chính sách bảo mật của họ trước khi khám.
Mất ngủ kéo dài có phải vấn đề tâm thần không?
Mất ngủ kéo dài có thể do nhiều nguyên nhân, gồm cả bệnh thể chất, thuốc đang dùng và các vấn đề tâm lý. Nên đi khám để tìm nguyên nhân thay vì tự mua thuốc ngủ về dùng.